Boek: de bijna vergeten geschiedenis van Duitse krijgsgevangenen in Venlo

3 juni 2021 | Leestijd: 4 minuten

Van september 1945 tot en met september 1946 verbleven er op de Frederik Hendrikkazerne in Blerick ruim 450 Duitse krijgsgevangenen. Het waren zogenaamde mijnenruimers die werden ingezet bij het mijnen- en munitievrij maken van Noord- en Midden-Limburg. Archeoloog Nick Warmerdam van BAAC, dat al jaren onderzoek doet op het kazerneterrein, ontdekte tijdens dat onderzoek hun geschiedenis en schreef er het onlangs verschenen boek Gefangenschaft bei den ‘Kaaskoppen’ over.

Tekst: Jac Buchholz: Beeld: VenloVanbinnen, Nick Warmerdam

BAAC, een bureau voor archeologisch en bouwhistorisch onderzoek, is al sinds 2012 actief op het voormalige kazerneterrein. Dat gebeurt op die plek door conflictarcheologen, zoals hij zelf er een is, legt Nick Warmerdam uit. “Dat betekent dat we onderzoek doen naar alles wat met oorlogs- en conflicthistorie te maken heeft. De Tweede Wereldoorlog, ja, maar bijvoorbeeld ook de 80-jarige oorlog, de Franse tijd. Venlo is wat dat betreft een rijk onderzoeksgebied.”

Belangrijke militaire plek
Op het kazerneterrein gaat de meeste aandacht uit naar de overblijfselen en historie van het vroegere, zeventiende-eeuwse fort Sint-Michiel en de begin twintigste eeuw in gebruik genomen Frederik Hendrikkazerne. “Maar ook sporen uit bijvoorbeeld de Romeinse tijd of de Middeleeuwen worden uiteraard zorgvuldig vastgelegd”, maakt Warmerdam duidelijk. “Dit is al eeuwenlang een belangrijke militaire plek, dus voor ons een bijzonder interessante locatie.”

Mijnenopruimers aan het werk in een tankgracht. Op de achterzijde van de foto staat geschreven Gefangenschaft bei den Kaaskoppen’, titel van het boek

‘Disarmed Enemy Forces’
Bijzonder zijn ook de restanten die duidelijk maken dat de Frederik Hendrikkazerne aan het eind van de oorlog een jaar lang heeft gediend als onderkomen voor Duitse krijgsgevangenen. Warmerdam vertelt hoe de vork in de steel zit. “Daar is niet zo veel over gezegd en geschreven, dus niet zo veel mensen weten ervan. Wat was het geval: na de oorlog bleken er door heel Nederland miljoenen mijnen te liggen. Er waren veel te weinig vrijwilligers om die op te ruimen. De Britten en Canadezen bedachten dat ze daar ook een deel van de 120.000 tot 130.000 Duitse krijgsgevangenen die in ons land verbleven voor konden inzetten. Maar dat kon niet als ze het predicaat krijgsgevangene hadden. Dus werd hun omschrijving veranderd in ‘Disarmed Enemy Forces’. Ze kozen vervolgens in eerste instantie voor soldaten van de genie, vanwege hun ervaring met explosieven. Maar daar zaten ook jongens van 17, 18 jaar oud bij. Die hadden amper ervaring.”

Drie maanden
Die Duitse mijnenopruimers werden door heel Nederland ingezet, in totaal waren er meer dan 40 gevangenkampen. Blerick was één van de grootste, met meer dan 450 mijnenopruimers. Warmerdam: “Ze kwamen hier aan in september 1945 en zouden in eerste instantie drie maanden blijven. Vanwege de omvang van het werk werd dat ruim een jaar. Wel werden na verloop van tijd steeds minder gevangenen ingezet. Een aantal van hen heeft het overigens niet overleefd, die zijn bij een ongeluk omgekomen.”

De initialen en legereenheid in het voormalig bewakersgebouw

Vodden
De omstandigheden, vertelt hij, waren zeker in het begin niet best. “De gevangenen hadden alleen hun uniform en één paar schoenen, verder niets. We hebben onder meer resten van schoenen gevonden waaraan te zien is dat ze meerdere malen zijn opgelapt. En eveneens resten van totaal versleten uniformen. We weten aan de hand van teruggevonden lijsten dat er dagelijks diverse kleermakers en een schoenmaker aan het werk waren. Ooggetuigen vertellen in een na de oorlog verschenen krantenartikel dat de mannen in vodden rondliepen.” In de winter werd de toestand volgens Warmerdam zo slecht dat de Britten na herhaaldelijk aandringen van de Nederlandse bewakers uiteindelijk besloten in te grijpen. De gevangenen kregen extra kleding, Britse uniformen.”

Andere Tijden
Dan de vraag hoe Warmerdam en zijn collega’s wisten waar ze naar moesten zoeken en wat ze zoal hebben gevonden. Het eerste deel, geeft hij aan, is gemakkelijk te verklaren. “Er zijn in het verleden wel eens krantenartikelen over de Duitse mijnenopruimers geschreven en bijna 15 jaar geleden heeft het tv-programma Andere Tijden er aandacht aan besteed. Neemt niet weg dat het een redelijk vergeten stukje geschiedenis is.”

Initialen
Het was inderdaad wel de vraag wat ze zoal zouden terugvinden, vervolgt Warmerdam. “We wisten dat de gevangenen waren ondergebracht in de buurt van twee naast elkaar gelegen legeringsgebouwen aan de zuidzijde van het kazerneterrein. Op de muur van een nabij gelegen gebouw, waar de bewaking zat, troffen we initialen aan en een eenheid. Dat bracht ons via een lijst naar de bewakers die er in die tijd gelegerd waren.” Het terugvinden van het kamp was lastiger en ging beetje bij beetje, legt hij uit. “Zo vonden we een sleuf waarin hout, golfplaat en elektriciteitsdraad lag. Die bleek uiteindelijk onderdeel van het kamp te zijn geweest. Verder troffen we ergens rantsoen- en afvalresten aan waardoor we de plek van de keuken konden bepalen. Zo hebben we alles beetje bij beetje in kaart gebracht, tot we een goed beeld hadden van het kampement.”

Kleinzoon
Een heel belangrijk moment bij het vinden van informatie was voor Warmerdam de ontmoeting met de kleinzoon van een soldaat die in Blerick gevangen had gezeten. Die had onder meer foto’s die door zijn grootvader waren genomen. Op die manier kregen de gevangenen een gezicht. Daarnaast legde hij contact met allerlei Duitse onderzoekers en deed zo’n 2,5 jaar archiefonderzoek. Hij vindt het de moeite meer dan waard, zegt Warmerdam tot slot. “Dit is een bijzonder onderdeel van onze oorlogsgeschiedenis, zoals gezegd weinig bekend. Ik vond het belangrijk om dat uit te zoeken en er over te schrijven. Daarmee is die voor ons zo belangrijke informatie ook voor geïnteresseerde lezers eenvoudig bereikbaar.”

Het boek Gefangenschaft bei den ‘Kaaskoppen’ van Nick Warmerdam is te koop bij Boekhandel Koops en te bestellen via www.flyingpencil.nl.

Bekijk ons magazine

Blader door onze artikelen in Venlovanbinnenstad