Venlo door de eeuwen heen – Deel 22: 1939 Het Venlo-incident als aanleiding voor de Duitse inval

9 september 2021 | Leestijd: 5 minuten

Venlo was in de jaren 30 van de vorige eeuw dus bezig met een positieve ontwikkeling. Zeker op stedenbouwkundig gebied. De onrust in West-Europa en dan met name in Duitsland, zorgde ervoor dat deze groei abrupt tot stilstand kwam. In de komende delen van de serie ‘Venlo door de eeuwen heen’ staat de Tweede Wereldoorlog centraal. Te beginnen met het Venlo-incident dat zich op 9 november 1939 afspeelde bij Café Backus op de Herungerberg, vlak voor de Nederlands-Duitse grens.

Tekst: Rob Buchholz | Beeld: archief VenloVanbinnen

Al bij het begin van de jaren 30 ontstond in Venlo onrust over de situatie in Duitsland. Het nationaalsocialisme (ook bekend als nazisme), waarvan Adolf Hitler de voornaamste ideologische vormgever was, werd steeds populairder bij onze Oosterburen. Steden en dorpen langs de Nederlandse grensstreek kreeg steeds meer te maken met smokkelaars en Joodse vluchtelingen. Ons land was tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal gebleven, maar door de toenemende onrust in Europa waren zowel Nederland als Zwitserland en Groot-Brittannië steeds meer bezig met het oprichten en versterken van geheime diensten. Door de economische crisis in de jaren 30 namen internationale spanningen steeds verder toe. De agressieve politiek van Hitler speelde daarin een bepalende rol. Joden werden gezien als zondebok, politieke tegenstanders kregen het zwaar te verduren en de annexatiewens van de dictator was allesbehalve een geheim. Het Duitse Rijk moest groeien. Zo vielen Duitse troepen in maart 1939 Tsjechoslowakije binnen. Op 1 september 1939, bij de Duitse inval in Polen, was de start van de Tweede Wereldoorlog een feit.

Maatregelen in Venlo
Het Venlose gemeentebestuur was in de tweede helft van die jaren 30 van mening dat een deugdelijk calamiteitenplan van groot belang zou zijn voor haar 28.000 inwoners. Voor mensen zonder schuilkelder werden drie algemene schuilkelders gemaakt. Omdat er vrees bestond voor gevaar vanuit de lucht werd tevens een luchtbeschermingsplan opgesteld. Zeker omdat steeds vaker Duitse vliegtuigen boven Nederlands grondgebied vlogen. Sirenes vormden een belangrijk onderdeel van dat plan. Langs de Maas werden twee zware rivierkazematten gemaakt voor beveiliging van de stadsbrug, later aangevuld met een aantal kleinere kazematten. Kazematten zijn militaire, vaak betonnen ruimtes voorzien van schietgaten. Deze dienen als bescherming van een gebied en zijn vaak gevestigd onder een aarden wal. Bruggen werden in 1939 voorzien van springladen met de bedoeling deze op te blazen als de Duitsers Nederland wilden veroveren. Tevens werden diverse invalswegen naar de stad afgesloten en kreeg Venlo een burgerwacht die politie en het leger assisteerde. Het leger, dat gevestigd was in de Blerickse kazerne, besloot om oefeningen op de Venlose Heide uit te voeren en op 4 november 1939 vond in de stad een grote luchtbeschermingsoefening plaats.

Richard Stevens

Stevens en Best
Een belangrijk onderdeel in de strijd tegen de Duitse expansiedrift was zoals gezegd het oprichten en versterken van diverse geheime diensten. De Engelse Secret Intellgence Service (SIS) wilde in contact komen met de tegenstanders van Hitler; vooral de groep die actief was in de top van het Duitse militaire apparaat. Twee personen werden benoemd om deze plannen verder vorm te geven: Majoor Richard Henry Stevens en Kapitein Sigmund Payne Best. Zij wisten in contact te komen met Johannes Travaglio, kapitein bij de Abwehr van de Duitse Luftwaffe. Hij stond bekend onder de naam Dr. Solms en de kapitein zou een ontmoeting regelen met een belangrijke Duitse generaal.

Aanhangers Hitler ontdekken Britse plannen
Al in september 1939 vond een eerste ontmoeting plaats tussen Stevens en Best met Dr. Solms bij Hotel Wilhelmina in Venlo. De Duitser vertelde over een complot tegen Adolf Hitler. Door de samenwerking van de Britten met de Nederlandse veiligheidsdiensten kwam vanuit ons land het voorstel om luitenant Dirk Klop bij het plan te betrekken. Rondom de tweede ontmoeting kregen aanhangers van Hitler lucht van de plannen en zij besloten in te grijpen, zonder dat de Britten het door hadden. Solms kwam niet meer opdagen. De Gestapo namen de zaak over en twee SS-officieren voerden de gesprekken die eveneens bij Hotel Wilhelmina plaatsvonden. Een derde ontmoeting volgde in oktober 1939 in Dinxperlo, snel gevolgd door een vierde afspraak in die plaats waarbij plotseling ene Walter Schellenberg, lid van de Duitse paramilitaire SS, aanwezig was. Vanzelfsprekend undercover. Hij legde een aantal eisen aan de Britten voor en de amicale sfeer van de eerdere ontmoetingen verdween al snel naar de achtergrond. Zo weigerde hij voor een volgende afspraak af te reizen naar Den Haag waarop Majoor Stevens het voorstel deed om elkaar dan maar weer in Venlo te treffen. De Britten dachten nog steeds in gesprek met de Duitse oppositie te zijn, maar in feite raakten ze verstrikt in de plannen van Hitler. Ook ‘Der Führer’ was op de hoogte van de Britse actie. Hij wist deze hele kwestie slim te gebruiken omdat Nederland, door het toevoegen van Dirk Klop, niet langer een neutrale positie kon innemen. Hitler was bezig een aanval op ons land voor te bereiden en een eventuele coupe, ondersteund door de Britten en de Nederlanders, was een goede reden voor een inval in ons land.

Sigmund Payne Best

Overval bij Backus
Op 8 november, een dag voor de ontmoeting bij Café Backus, vond in Duitsland een aanslag plaats op Hitler. Deze mislukte echter, maar Walter Schellenberg kreeg een telefoontje van Heinrich Himmler, leider van de SS, dat de Britse geheime dienst achter de aanslag zou zitten. De opdracht aan Schellenberg was om Stevens, Best en Klop te arresteren. In de ochtend van 9 november hoorden de drie van de mislukte aanslag op Hitler. Klop kreeg argwaan en nam een pistool mee naar de afspraak met de Duitsers. In de auto die hen naar Café Backus bracht, was Jan Lemmens de chauffeur. Vanuit de Blerickse kazerne kregen twee militairen de opdracht om per fiets richting de Herungerberg te gaan. Puur als bescherming van Stevens, Best, Klop en Lemmens. Vanzelfsprekend was de auto sneller ter plaatse. Klop stapte uit en Schellenberg stond hem vanaf de veranda op te wachten. Op dat moment kwam een Duits legervoertuig aangereden met schietende SS’ers op zowel de motorkap en de treeplank. Klop kreeg een kogel in het hoofd. De andere drie werden gekidnapt en over de grens gebracht. Klop naar het Evangelische Ziekenhuis van Düsseldorf waar hij een paar uur na aankomst overleed. Stevens, Best en Lemmens belanden in het hoofdkwartier van de Gestapo in Düsseldorf. Jan Lemmens kwam in oktober 1940 al vrij. De andere kregen een plek in Kamp Dachau, maar wisten de Tweede Wereldoorlog wel te overleven.

Dirk Klop

Dankzij het opgezette plan van de Duitsers kwamen ze niet alleen meer te weten over de Nederlandse en Britse inlichtingendiensten. Hitler gebruikte het voorval vooral om Nederland op 10 mei 1940 binnen te vallen. Eigenlijk had dit al direct na het Venlo-incident op 12 november 1939 moeten gebeuren. Dat plan ging niet door. Ons land was in Duitse ogen niet meer neutraal. Bovendien wilde Hitler verhinderen dat Engeland en Frankrijk vanuit Nederland een aanval op het Duitse Rijk zouden uitvoeren. Alles bij elkaar genomen is het Venlo-incident een pijnlijke kwestie voor de Britten geworden. Waren ze meer alert geweest, dan had deze gebeurtenis voorkomen kunnen worden. De betrokken personen namen, ondanks diverse waarschuwingen, te veel risico. Ook Dirk Klop was gewaarschuwd, maar omdat de afspraak bij Backus op Nederlandse grond plaatsvond, waande hij zich veilig. Stevens, Best en Klop hoopten een Tweede Wereldoorlog te voorkomen. Ze bereikten het tegenovergestelde.

Bekijk ons magazine

Blader door onze artikelen in Venlovanbinnenstad

‘Er zit weer leven in het Heilig Hartbeeld’

‘Er zit weer leven in het Heilig Hartbeeld’

Sinds maandagmorgen kijkt het Heilig Hartbeeld - na een grondige renovatiebeurt - vanuit zijn vaste plek op de Keulse Poort weer uit over de Parade. Met de blik richting de stad om zo de inwoners van Venlo te beschermen. Want dat is altijd de oorspronkelijke betekenis...