Venlo door de eeuwen heen, deel 7: Truuj Bolwater, papieren legende als symbool van onverzettelijkheid

1 oktober 2020

Truuj Bolwater is een iconische naam in de rijke geschiedenis van Venlo. Bijzonder, voor een persoon die nooit bestaan heeft. De legende van Truuj Bolwater die het vaandel van de vijand veroverde op de stadswallen levert vooral een prachtig verhaal op dat in de loop der eeuwen door verschillende schrijvers vorm heeft gekregen.

Tekst: Rob Buchholz | Beeld: VenloVanbinnen

Eerst terug naar 1511, het jaar dat landvoogdes Margaretha van Oostenrijk probeert om de stad Venlo te veroveren. De derde belegering in korte tijd. Waarom was de stad aan de Maas zo belangrijk? Het had zeker te maken met prestige: wie Venlo wist te veroveren brak door een machtig verdedigingswerk en kreeg een stad in handen met een strategische ligging in het Gelderse Overkwartier. De inwoners stonden bekend als moedige vechtersbazen, zowel mannen als vrouwen. Op 28 augustus 1511 waagt de landvoogdes een eerste poging. Ze had van keizer Maximiliaan I van Oostenrijk veel materiaal en manschappen toebedeeld gekregen. Venlo zou en moest veroverd worden. Helaas, ook deze poging faalde. Op 7 november volgt een tweede poging en eind november een derde. Eindelijk lijkt de missie te slagen. De troepen dringen de stad binnen, maar vanaf de heuvel De Lichtenberg vechten de Venlonaren en weet de bevolking de vijand wederom te verdrijven. Het verzet maakte indruk.

Geen bewijs
Hier start de legende van Truuj Bolwater. Zij zou bij deze stormloop vanaf de wallen het vaandel van de vijand veroverd hebben om er vervolgens in een triomftocht mee door de stad te trekken. Het doek zou volgens de verhalen maandenlang aan de gevel van het stadhuis hebben gehangen. Echter nergens is officieel bewijs terug te vinden van deze heldhaftige daad. Hoewel het verzet van 1511 op veel plekken wordt beschreven. Er is echter geen correspondentie of krant te vinden die hier melding van maakt, nergens in welk archief dan ook wordt melding gemaakt van een strijdende vrouw. Zelfs geen kunstuitingen tonen enig bewijs van een sterke vrouw op de Venlose stadswallen met een vaandel. Het verhaal leent zich er echter perfect voor.

Vrouw als sterke persoonlijkheid
Honderd jaar later, in 1611 krijgt schilder Frans Everts de opdracht om de drie aanvallen op Venlo in een kunstwerk vast te leggen. Hij schildert een drieluik waarbij de historische gebeurtenissen rondom de Venlose stadsmuur centraal staan, samen met een drietal bijbelse verhalen. Zo wordt de strijd van 1511 vergeleken met de tocht door de Rode Zee waarbij de nederlaag van Margaretha wordt vergeleken met het verzwelgen van de Farao. In het kunstwerk is echter nergens een vrouw te zien. In 1648 maakt de schrijver Famiano Strada voor de eerste keer melding van een vechtende vrouw op de stadswallen. Een naam is er niet. Hoe de auteur aan het verhaal komt, is niet duidelijk. En terwijl juist in deze periode vrouwen vaak als sterke persoonlijkheden in verhalen zijn terug te vinden. Denk aan Kenau Hasselaer die in 1573 een belangrijke rol zou hebben gespeeld bij het Spaans beleg van Haarlem. Een verhaal dat echter ook tot mythische proporties is opgeblazen. Hasselaer hielp mee in de strijd, maar had geen voorname rol.

Naam als begrip
Vanaf 1660 krijgen vrouwen een steeds belangrijkere status in verhalen. De legende die Strada benoemde krijgt in andere literatuur steeds meer vorm. Was er bij deze Italiaanse schrijver nog geen sprake van een naam, in de decennia daarna volgt steeds vaker een omschrijving, zoals Amazone, om deze zogenaamd sterke vrouw te benoemen. Bij het 500-jarig bestaan van Venlo in 1843 maakt Lambert Keuller een boekje over de jubilerende stad: ‘De geschiedenis en beschrijving van Venloo.’ Daarin komt vanzelf het beleg van 1511 aan bod plus de rol van een vrouw. Keuller komt met een naam: Gertrud Bolwater. Hoe de schrijver aan deze naam komt, is niet duidelijk. Mogelijk heeft het te maken met een verhaal uit 1619 waarbij ene Martin Bolwater een vaandel draagt tijdens een processie in Venlo. De naam Truuj Bolwater wordt vanaf dat moment een begrip in de stad.

Eigen identiteit
Halverwege de 19e eeuw is Venlo op zoek naar een eigen identiteit. De Duits-Oostenrijkse oorlog dreigt en de stad is bang in handen van één van de strijdende partijen te vallen. Het zijn de jaren waarin we onder andere de oprichting beleven van Jocus (1842) en de Fanfare (1855). Om de burgers moed te geven in deze onzekere tijden wordt in 1866 een toneelstuk opgevoerd. Ook hier staat het Beleg van 1511 centraal en is tevens het verhaal van Truuj Bolwater verwerkt. Een vrouw als beeld van moed en onverzettelijkheid. Het verhaal is tijdens de uitvoering verder geromantiseerd en Truuj wordt een symbool van de stad.

Bolwaterstraat
Als in 1867 de stadsmuur wordt afgebroken, Venlo een nieuw aanzien krijgt, ontstaan ook diverse nieuwe straten. De gemeente besluit in 1883 om één van die straten de naam Bolwaterstraat te geven. Een opvallende keuze omdat acht jaar Lambert Keuller een nieuw boek heeft uitgebracht vol sprookjes, sages en legendes. Kortom, niet werkelijk gebeurde verhalen. Een van die stukken gaat over Truuj Bolwater, de vrouw waar Keuller zelf in 1843 nog over schreef alsof ze daadwerkelijk bestaan had. Ook in de eerste helft van de 20e eeuw is de naam van de vrouwelijke legende een aantal keren terug te vinden in de literatuur, onder meer bij een gedicht van Veldeke waarbij ze wederom als held wordt neergezet.

Als in 1946 de eerste na-oorlogse Venlose revue wordt opgevoerd is ook hierin een belangrijke rol voor de legende Truuj Bolwater verwerkt. Ze is het symbool van vrijheid en saamhorigheid. Veel Venlonaren kennen de straatnaam, misschien ook wel de naam van deze vrouwelijke legende, maar het ware verhaal over de ontwikkeling van de legende is nog niet vaak verteld. Het verhaal over het beleg van Venlo in 1511 klopt, maar de heldhaftige dame op de wallen lijkt er nooit te zijn geweest. Hoe fraai de gedachte er achter ook is.

Bronnen:
Gemeentearchief Venlo
De Venlose katernen
Venlo wie het reilde en zeilde

Terug